خستگی، خشم و مصرف مواد؛ سه عامل روانی که می‌توانند تصمیم‌گیری راننده را مختل کرده و خطر وقوع تصادف را افزایش دهند

تصادفات رانندگی معمولاً در نگاه نخست به عواملی مانند سرعت غیرمجاز، نقص فنی خودرو، وضعیت نامناسب جاده یا بی‌توجهی به قوانین نسبت داده می‌شوند؛ اما واقعیت این است که انسان و وضعیت جسمی و روانی او در لحظه رانندگی، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره ایمنی ترافیک است.

بر اساس اعلام سرهنگ رابعه جوانبخت، رئیس مرکز جامع برخط پلیس راهور تهران بزرگ، ۶۸ درصد علل تامه تصادفات در سال جاری در پایتخت ناشی از عوامل روانی و هیجانی رانندگان بوده است. این عوامل می‌توانند توانایی راننده برای تصمیم‌گیری منطقی و واکنش مناسب در شرایط بحرانی را کاهش دهند.

وقتی ذهن راننده آماده تصمیم‌گیری نیست

رانندگی ایمن تنها به مهارت کنترل فرمان و خودرو محدود نمی‌شود. راننده در هر لحظه باید اطلاعات محیط اطراف را دریافت، خطرها را شناسایی، فاصله و سرعت را ارزیابی و در کسری از ثانیه تصمیم مناسب اتخاذ کند.

خستگی و خواب‌آلودگی، خشم و عصبانیت و همچنین مصرف مواد روان‌گردان یا نوشیدنی‌های غیرمجاز می‌توانند این فرایند پیچیده را مختل کنند. به گفته پلیس راهور تهران، چنین شرایطی می‌تواند توان تصمیم‌گیری منطقی راننده را کاهش داده و احتمال بروز رفتارهای پرخطر را افزایش دهد.

از این منظر، رانندگی ایمن پیش از آنکه یک رفتار صرفاً ترافیکی باشد، یک رفتار مرتبط با سلامت و ایمنی انسان است.

خستگی؛ خطری که ممکن است جدی گرفته نشود

یکی از خطرناک‌ترین ویژگی‌های خستگی و خواب‌آلودگی این است که راننده ممکن است میزان کاهش توانایی خود را به‌درستی تشخیص ندهد. کاهش تمرکز، کندتر شدن واکنش‌ها و افت توانایی پردازش اطلاعات محیطی می‌تواند فاصله میان «مشاهده خطر» و «واکنش به خطر» را افزایش دهد.

در چنین شرایطی حتی یک اتفاق ساده در مسیر می‌تواند به حادثه‌ای جدی تبدیل شود.

به همین دلیل، رانندگی در زمان خواب‌آلودگی نباید با این تصور که «مسیر کوتاه است» یا «می‌توانم خودم را بیدار نگه دارم» توجیه شود. توقف در محل امن و استراحت، یک اقدام پیشگیرانه و بخشی از رفتار ایمن در ترافیک است.

خشم پشت فرمان؛ از هیجان تا رفتار پرخطر

خشم و عصبانیت نیز می‌توانند بر نحوه تصمیم‌گیری راننده تأثیر بگذارند. راننده عصبانی ممکن است فاصله ایمن را رعایت نکند، سرعت خود را افزایش دهد، سبقت‌های پرخطر انجام دهد یا نسبت به رفتار سایر رانندگان واکنش‌های ناگهانی نشان دهد.

در واقع، خطر اصلی خشم صرفاً احساس عصبانیت نیست؛ بلکه تبدیل این هیجان به رفتار پرخطر در محیطی است که کوچک‌ترین خطا می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد.

بنابراین مدیریت خشم در ترافیک را باید بخشی از آموزش و فرهنگ ایمنی رانندگی دانست، نه موضوعی صرفاً فردی.

عدم توجه به جلو؛ حلقه مشترک بسیاری از حوادث

اهمیت وضعیت روانی راننده زمانی بیشتر روشن می‌شود که به علل مستقیم تصادفات توجه کنیم. در گزارش‌های پلیس راهور تهران، عدم توجه به جلو و ناتوانی در کنترل وسیله نقلیه از مهم‌ترین علل حوادث گزارش شده‌اند. در یک گزارش مربوط به سال جاری نیز عدم توجه به جلو سهم قابل توجهی از علل تصادفات فوتی تهران را به خود اختصاص داده است.

عدم توجه به جلو خود می‌تواند تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل قرار گیرد؛ از استفاده از تلفن همراه و حواس‌پرتی گرفته تا خستگی، خواب‌آلودگی و وضعیت نامناسب روانی راننده.

بنابراین، پیشگیری از تصادف باید فراتر از توصیه ساده «قوانین را رعایت کنید» باشد و شرایطی را که زمینه خطای انسانی را ایجاد می‌کنند نیز مورد توجه قرار دهد.

پیشگیری از مصدومیت از لحظه‌ای قبل از حرکت آغاز می‌شود

از منظر سلامت عمومی و پیشگیری از مصدومیت‌ها، یکی از پیام‌های مهم این آمار آن است که بسیاری از اقدامات مؤثر برای جلوگیری از حادثه، پیش از روشن کردن خودرو آغاز می‌شوند.

راننده باید از خود بپرسد:

• آیا به اندازه کافی استراحت کرده‌ام؟
• آیا خواب‌آلود یا بیش از حد خسته‌ام؟
• آیا از نظر روانی آرام و قادر به تصمیم‌گیری هستم؟
• آیا ماده یا دارویی مصرف کرده‌ام که می‌تواند هوشیاری و واکنش من را کاهش دهد؟
• آیا در شرایطی هستم که بتوانم تمام توجه خود را به رانندگی اختصاص دهم؟

اگر پاسخ به هر یک از این پرسش‌ها منفی باشد، ادامه رانندگی می‌تواند خود فرد و سایر کاربران راه را در معرض خطر قرار دهد.

نگاه نو به ایمنی ترافیک؛ انسان در مرکز پیشگیری

آمارهای مربوط به نقش عوامل روانی و هیجانی، یک پیام مهم برای سیاست‌گذاران و متخصصان ایمنی دارد: کاهش تصادفات تنها با برخورد با تخلفات یا اصلاح خودرو و زیرساخت محقق نمی‌شود؛ بلکه باید «انسان» و وضعیت جسمی، روانی و شناختی او نیز در مرکز برنامه‌های پیشگیری قرار گیرد.

آموزش مهارت‌های مدیریت خشم، افزایش آگاهی درباره خطر خواب‌آلودگی، پیشگیری از رانندگی تحت تأثیر مواد، آموزش تشخیص علائم خستگی و تقویت فرهنگ توقف و استراحت می‌توانند در کنار اقدامات مهندسی، نظارتی و قانونی، بخشی از یک برنامه جامع پیشگیری از مصدومیت‌های ترافیکی باشند.

از این منظر، تصادف یک اتفاق اجتناب‌ناپذیر نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، نتیجه زنجیره‌ای از عوامل قابل شناسایی و قابل پیشگیری است.

پیام ایمنی مرکز

قبل از اینکه خودرو را روشن کنیم، باید از آمادگی خودمان برای رانندگی مطمئن شویم. خواب‌آلودگی، خشم شدید، خستگی و مصرف مواد می‌توانند قضاوت و واکنش ما را مختل کنند. چند دقیقه توقف و تصمیم درست، می‌تواند از یک مصدومیت، معلولیت یا حتی از دست رفتن یک زندگی جلوگیری کند.

مرکز تحقیقات ارتقای ایمنی و پیشگیری از مصدومیت‌ها بر اهمیت توجه هم‌زمان به عوامل انسانی، روانی، محیطی و رفتاری در پیشگیری از حوادث ترافیکی تأکید می‌کند؛ زیرا ارتقای ایمنی در جاده‌ها زمانی محقق می‌شود که پیشگیری، پیش از وقوع حادثه آغاز شود.