هشدار یک پژوهش گسترده: «منابع جعلی» در مقالههای علمی پزشکی بیش از ۱۲ برابر شده است / هوش مصنوعی و کارخانههای مقالهسازی، زنجیره اعتماد به علم را تهدید میکنند
مقدمه: یک زنگ خطر بزرگ برای علم
آیا میتوان به تمام منابعی که در مقالات علمی میبینید اعتماد کرد؟ نتیجه یک پژوهش جدید که روی ۲.۵ میلیون مقاله زیستپزشکی انجام شده، زنگ خطر جدی را به صدا درآورده است: تعداد ارجاعات جعلی (منابعی که اصلاً وجود ندارند) بیش از ۱۲ برابر افزایش یافته است.
این پژوهش که در مجله معتبر The Lancet منتشر شده، نشان میدهد که معضل «منابع ساختگی» دیگر یک استثنا نیست، بلکه به یک الگوی رو به رشد تبدیل شده است.
پژوهش چگونه انجام شد؟
محققان با طراحی یک سیستم بررسی خودکار، تمام ارجاعات ۲.۵ میلیون مقاله موجود در پایگاه PubMed Central را بین سالهای ۲۰۲۳ تا اوایل ۲۰۲۶ تحلیل کردند. آنها بیش از ۹۷ میلیون ارجاع را با پایگاههای معتبر جهانی نظیر PubMed، Crossref، OpenAlex و Google Scholar مقایسه کردند. هر ارجاعی که در هیچ یک از این پایگاهها یافت نمیشد، به عنوان «ارجاع جعلی» طبقهبندی شد.
مهمترین یافتهها
- در کل، ۴۰۴۶ مورد ارجاع جعلی در ۲۸۱۰ مقاله شناسایی شد.
- در سال ۲۰۲۳، به طور میانگین از هر ۲۸۲۸ مقاله، یکی حداقل یک ارجاع جعلی داشت.
- در اوایل سال ۲۰۲۶، این رقم به از هر ۲۷۷ مقاله، یک مقاله رسیده است.
- به عبارت دیگر، نرخ منابع جعلی بیش از ۱۲ برابر افزایش نشان میدهد.
علت اصلی چیست؟ هوش مصنوعی و کارخانههای مقالهسازی
محققان دو عامل کلیدی را شناسایی کردهاند:
۱. ابزارهای هوش مصنوعی مولد مانند ChatGPT : این ابزارها گاهی منابعی کاملاً جعلی اما بسیار باورپذیر تولید میکنند. عنوان، نام نویسندگان، و تاریخ انتشار این منابع جعلی به قدری واقعی به نظر میرسد که حتی داوران مجلات هم به راحتی فریب میخورند.
۲. کارخانههای مقالهسازی (Paper Mills) : شبکههایی که به صورت سازمانیافته مقالههای جعلی تولید و به مجلات میفروشند.
چرا این موضوع خطرناک است؟
- تصمیمات پزشکی به خطر میافتد: برخی از این مقالههای دارای منابع جعلی در راهنماهای بالینی و درمانی مورد استفاده قرار گرفتهاند. اگر پایههای علمی یک مقاله سست باشد، توصیههای درمانی حاصل از آن هم غیرقابل اعتماد خواهد بود.
- سیستم داوری فعلی ناکارآمد است: بررسی دستی منابع توسط داوران به ندرت انجام میشود. در این پژوهش مشخص شد که ۹۸.۴ درصد از مقالههای دارای منابع جعلی، تاکنون هیچ اقدامی از طرف ناشر دریافت نکردهاند (نه اصلاح شدهاند، نه پس گرفته شدهاند).
توصیههای عملی پژوهش به ناشران و مجلات
نویسندگان مقاله چهار اقدام فوری پیشنهاد دادهاند:
۱. بررسی خودکار منابع قبل از داوری: ناشران باید از همان لحظه دریافت مقاله، با ابزارهای خودکار، اصالت منابع را بررسی کنند.
۲. افزودن ابرداده سلامت ارجاعات: پایگاههای نمایهسازی باید به هر مقاله «امتیاز صحت ارجاعات» بدهند.
۳. بازبینی مقالات منتشرشده قبلی: مجلات باید مقالات قدیمی را نیز با این ابزارها بازبینی کنند.
۴. ایجاد دسته «ارجاع جعلی» در پایگاههای داده: تا امکان ردیابی سیستماتیک این معضل فراهم شود.
جمعبندی: علم در برابر منابع جعلی
این پژوهش به روشنی نشان میدهد که "اعتماد کورکورانه" به ارجاعات مقالات علمی دیگر قابل قبول نیست. همانطور که نرمافزارهای مشابهتیاب (Similarity Check) برای جلوگیری از سرقت ادبی استاندارد شدهاند، ابزارهای تأیید اصالت منابع هم باید به بخش جدانشدنی از فرایند انتشار علمی تبدیل شوند.
اگر امروز اقدامی انجام ندهیم، فردا بسیاری از ادعاهای علمی که به نظر مستند میرسند، در واقع بر پایه «منابعی که هیچوقت وجود نداشتهاند» استوار خواهند بود.
منبع اصلی:
Topaz M, Roguin N, Gupta P, Zhang Z, Peltonen LM. Fabricated citations: an audit across 2·5 million biomedical papers. The Lancet. 2026; 407(10431):XXX-XXX.