ایمنی تجمعات انبوه؛ چگونه می‌توان از مصدومیت‌ها و مخاطرات سلامت در مراسم پرتراکم پیشگیری کرد؟

هر ساله میلیون‌ها نفر در سراسر جهان در مراسم مذهبی، فرهنگی، ورزشی و اجتماعی با تراکم بالای جمعیت شرکت می‌کنند. این رویدادها که در علم سلامت با عنوان تجمعات انبوه  (Mass Gatherings) شناخته می‌شوند، علاوه بر اهمیت اجتماعی و فرهنگی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام‌های سلامت و مدیریت بحران به شمار می‌روند. شواهد علمی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از آسیب‌ها و مرگ‌ومیرهای ناشی از این مراسم، نه به دلیل حوادث غیرقابل پیش‌بینی، بلکه در اثر عوامل قابل پیشگیری، مانند گرمازدگی، کم‌آبی بدن، ازدحام جمعیت، تأخیر در دریافت کمک‌های اولیه و عدم آگاهی از اصول خودمراقبتی رخ می‌دهد.

با توجه به برگزاری مراسم تشییع با حضور گسترده مردم، رعایت توصیه‌های مبتنی بر شواهد می‌تواند نقش مؤثری در کاهش مصدومیت‌ها و ارتقای سلامت شرکت‌کنندگان ایفا کند.

 

گرمازدگی؛ شایع‌ترین تهدید سلامت در تجمعات فضای باز

قرار گرفتن طولانی‌مدت در محیط‌های گرم، به‌ویژه در فصل تابستان، می‌تواند موجب اختلال در تنظیم دمای بدن شود. در صورت عدم جایگزینی مناسب مایعات و املاح از دست رفته، خطر گرمازدگی به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. گرمازدگی یک وضعیت اورژانسی است که در صورت عدم درمان به‌موقع می‌تواند به آسیب مغزی، نارسایی چند اندام و حتی مرگ منجر شود.

به همین دلیل توصیه می‌شود شرکت‌کنندگان پیش از احساس تشنگی، به طور منظم آب یا محلول‌های حاوی الکترولیت مصرف کنند و از نوشیدنی‌های بسیار شیرین یا حاوی مقادیر زیاد کافئین که موجب افزایش دفع آب بدن می‌شوند، پرهیز نمایند. استفاده از لباس‌های نخی، روشن و گشاد، کفش مناسب، کلاه لبه‌دار و کرم ضدآفتاب نیز از راهکارهای ساده اما مؤثر برای کاهش تنش گرمایی محسوب می‌شود.

بروز علائمی مانند سرگیجه، ضعف، سردرد، تهوع، تپش قلب، تعریق شدید یا قطع ناگهانی تعریق، از هشدارهای اولیه گرمازدگی است و در چنین شرایطی فرد باید سریعاً به محیطی خنک منتقل شده و در صورت تداوم علائم، توسط نیروهای اورژانس ارزیابی شود.

 

ازدحام جمعیت؛ خطری که اغلب کمتر شناخته می‌شود

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش‌های پزشکی تجمعات انبوه آن است که در ازدحام‌های شدید، علت اصلی مرگ معمولاً زمین خوردن افراد نیست، بلکه فشار بیش از حد به قفسه سینه و ناتوانی در انجام تنفس مؤثر است؛ پدیده‌ای که با عنوان Compression Asphyxia  شناخته می‌شود.

از این رو توصیه می‌شود افراد در شرایط تراکم بالا از هل دادن دیگران یا حرکت برخلاف جریان جمعیت خودداری کنند. قرار دادن دست‌ها در مقابل قفسه سینه برای حفظ فضای تنفسی، حرکت تدریجی همراه با جریان جمعیت و خروج مورب به سمت حاشیه‌ها هنگام کاهش تراکم، از جمله رفتارهایی است که احتمال آسیب را کاهش می‌دهد.

همچنین ایستادن در کنار دیوارها، نرده‌ها یا سایر موانع سخت می‌تواند خطر گرفتار شدن در فشار جمعیت را افزایش دهد و باید از آن اجتناب شود.

 

آمادگی فردی؛ نخستین گام در پیشگیری از مصدومیت

افراد دارای بیماری‌های قلبی-عروقی، دیابت، فشار خون بالا، بیماری‌های تنفسی یا سالمندان، بیش از سایرین در معرض عوارض ناشی از حضور طولانی در تجمعات هستند. این افراد باید داروهای ضروری خود را همراه داشته باشند، از حضور طولانی در گرمای شدید اجتناب کنند و در صورت امکان به همراه اعضای خانواده یا دوستان در مراسم شرکت کنند تا در مواقع اضطراری امکان کمک‌رسانی سریع فراهم باشد.

رعایت بهداشت فردی، استفاده از محلول ضدعفونی‌کننده دست و پرهیز از مصرف مواد غذایی و نوشیدنی‌های نامطمئن نیز احتمال ابتلا به بیماری‌های عفونی را کاهش می‌دهد.

 

آشنایی با اصول اولیه کمک‌های اولیه

آگاهی عمومی از اقدامات اولیه در مواجهه با فردی که دچار کاهش سطح هوشیاری شده است، می‌تواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند. در چنین شرایطی، مهم‌ترین اقدام، حفظ راه هوایی، خواباندن فرد به پشت، بالا آوردن پاها در صورت نداشتن آسیب واضح و درخواست کمک از نیروهای اورژانس است.

نکته بسیار مهم آن است که تا قبل از بازگشت کامل هوشیاری، نباید به فرد آب یا مواد غذایی داده شود؛ زیرا احتمال ورود مایعات به راه هوایی و خفگی وجود دارد.

 

مسئولیت اجتماعی در ارتقای ایمنی

تجربه رویدادهای بزرگ در کشورهای مختلف نشان داده است که موفقیت در مدیریت سلامت تجمعات انبوه، تنها به امکانات امدادی وابسته نیست؛ بلکه آگاهی و مشارکت مردم در رعایت اصول ایمنی، مهم‌ترین عامل کاهش مصدومیت‌ها محسوب می‌شود.

حفظ آرامش، توجه به هشدارهای نیروهای انتظامی و امدادی، مراقبت از سالمندان، کودکان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای و رعایت اصول خودمراقبتی، نه تنها از سلامت فردی محافظت می‌کند، بلکه نقش مهمی در ارتقای ایمنی جمعی و پیشگیری از حوادث ناگوار دارد.

 

مرکز تحقیقات ارتقای ایمنی و پیشگیری از مصدومیت‌ها ضمن تأکید بر اهمیت آموزش همگانی در حوزه پزشکی تجمعات انبوه، از تمامی شهروندان درخواست می‌کند با رعایت توصیه‌های علمی و همکاری با نیروهای امدادی، در حفظ سلامت خود و دیگران مشارکت فعال داشته باشند.