هم‌زمان با افزایش دمای هوا در فصل گرم سال، یکی از مخاطرات محیطی که کمتر مورد توجه عموم قرار می‌گیرد، افزایش شدت تابش پرتوهای فرابنفش (Ultraviolet Radiation; UVR) است. اگرچه گرمای هوا و آلودگی هوا معمولاً در کانون توجه قرار دارند، اما شواهد علمی نشان می‌دهد که تابش فرابنفش، حتی در روزهایی که هوا چندان گرم نیست، می‌تواند آثار زیان‌باری بر سلامت انسان برجای بگذارد. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت (WHO) و سازمان جهانی هواشناسی، «شاخص فرابنفش (UV Index)» را به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های هشداردهنده سلامت محیط معرفی کرده‌اند.

اشعه فرابنفش چیست؟

اشعه فرابنفش بخشی از طیف الکترومغناطیسی خورشید است که با چشم انسان قابل مشاهده نیست و به سه گروه اصلی تقسیم می‌شود:

• UVA : حدود ۹۵ درصد پرتو فرابنفش رسیده به سطح زمین را تشکیل می‌دهد و عامل اصلی پیری زودرس پوست، ایجاد چین‌وچروک و بسیاری از آسیب‌های مزمن پوستی است.
• UVB : عامل اصلی آفتاب‌سوختگی بوده و نقش مهمی در ایجاد آسیب DNA سلول‌ها و افزایش خطر سرطان پوست دارد.
• UVC : به دلیل جذب کامل توسط لایه اوزون، در شرایط طبیعی به سطح زمین نمی‌رسد.

 

چرا در تابستان خطر بیشتر است؟

شدت تابش UV تنها به دمای هوا وابسته نیست. عوامل متعددی از جمله:

• ارتفاع خورشید در آسمان
• فصل سال
• عرض جغرافیایی
• ارتفاع از سطح دریا
• میزان ابرناکی
• ضخامت لایه اوزون
• انعکاس نور از سطوحی مانند آسفالت، آب، شن و سطوح روشن

بر مقدار واقعی تابش فرابنفش اثر می‌گذارند. به همین دلیل ممکن است در یک روز نسبتاً خنک نیز شاخص UV بسیار بالا باشد.

 

پیامدهای سلامت؛ از آفتاب‌سوختگی تا سرطان پوست

مطالعات اپیدمیولوژیک طی دهه‌های گذشته ارتباط مستقیم بین مواجهه بیش از حد با اشعه فرابنفش و طیف وسیعی از مشکلات سلامت را نشان داده‌اند.

پیامدهای کوتاه‌مدت

• آفتاب‌سوختگی
• التهاب پوست
• التهاب قرنیه و ملتحمه چشم
• کم‌آبی و تشدید استرس گرمایی
• کاهش موقت عملکرد سیستم ایمنی

پیامدهای بلندمدت

• پیری زودرس پوست
• ایجاد لک‌های پوستی
• آب مروارید
• آسیب تجمعی DNA سلول‌های پوستی
• افزایش خطر سرطان‌های پوست شامل:
• کارسینوم سلول بازال (BCC)
• کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC)
• ملانوما (Melanoma) که خطرناک‌ترین نوع سرطان پوست محسوب می‌شود.

سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند که سالانه میلیون‌ها مورد سرطان پوست در جهان با مواجهه مزمن با اشعه فرابنفش مرتبط است و بخش قابل توجهی از موارد آب مروارید نیز به این عامل نسبت داده می‌شود.

 

چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟

گرچه همه افراد باید از خود محافظت کنند، اما گروه‌های زیر آسیب‌پذیرترند:

• کودکان و نوجوانان
• سالمندان
• کارکنان فضای باز
• کشاورزان
• نیروهای خدمات شهری
• پلیس راهور
• کارگران ساختمانی
• ورزشکاران فضای باز
• افراد دارای پوست روشن
• افراد مصرف‌کننده داروهای حساس‌کننده به نور
• بیماران مبتلا به نقص سیستم ایمنی.

 

مهم‌ترین زمان خطر

براساس توصیه‌های بین‌المللی، بیشترین شدت تابش معمولاً از حدود ساعت ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر رخ می‌دهد؛ هرچند زمان دقیق آن بسته به فصل و موقعیت جغرافیایی متفاوت است. در این ساعات، مدت زمان لازم برای ایجاد آسیب پوستی به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.

 

شاخصUV؛ شاخصی که باید مانند دمای هوا دنبال شود

شاخص UV عددی بین صفر تا ۱۱+ است که شدت خطر تابش را نشان می‌دهد.

به توصیه WHO:

• ۰ تا ۲: خطر پایین
• ۳ تا ۷: نیاز به اقدامات محافظتی
• ۸ و بالاتر: خطر بسیار زیاد و اجتناب از حضور غیرضروری در فضای باز.

متأسفانه بسیاری از مردم تنها به دمای هوا توجه می‌کنند، در حالی که شاخص UV می‌تواند در روزهایی با دمای متوسط نیز بسیار بالا باشد.

 

راهکارهای علمی پیشگیری

از دیدگاه سلامت عمومی و پیشگیری از مصدومیت‌ها، اقدامات زیر بیشترین اثربخشی را دارند:

• کاهش حضور غیرضروری در فضای باز هنگام اوج تابش
• استفاده از سایه در صورت امکان
• پوشیدن لباس‌های آستین‌بلند با رنگ روشن و بافت متراکم
• استفاده از کلاه لبه‌دار
• استفاده از عینک استاندارد دارای محافظ UV400
• استفاده از کرم ضدآفتاب طیف‌گسترده با SPF مناسب و تجدید آن هر دو ساعت در صورت تداوم حضور در فضای باز
• محافظت ویژه از کودکان که پوست و چشم حساس‌تری دارند
• توجه ویژه کارفرمایان به حفاظت از کارکنان فضای باز و تنظیم ساعات کاری در صورت امکان.

 

نقش مراکز پژوهشی و نظام سلامت

از منظر پیشگیری از مصدومیت، مواجهه با تابش فرابنفش یک عامل خطر محیطی قابل پیشگیری است. همان‌گونه که هشدارهای مربوط به آلودگی هوا، گرمازدگی و کیفیت آب در نظام سلامت مورد توجه قرار می‌گیرند، اطلاع‌رسانی منظم درباره شاخص UV نیز باید به بخشی از نظام هشدارهای سلامت تبدیل شود.

ارتقای سواد سلامت جامعه درباره خطرات تابش فرابنفش، آموزش گروه‌های پرخطر، گسترش فرهنگ استفاده از تجهیزات محافظتی و پایش مستمر شاخص UV می‌تواند سهم مهمی در کاهش بار بیماری‌های پوستی، چشمی و حتی برخی سرطان‌های قابل پیشگیری داشته باشد.